Przygotowując się do stworzenia historycznej mapy Zambrowa, miałem na celu skonsolidowanie wszystkich, którym leży na sercu historia miasta i zachowanie wszystkiego co z Zambrowem się łączy – mówi Wojciech Jankowski – Aby nie poszły w zapomnienie losy ludzi, którzy Zambrów budowali, bronili go, żyli na tej ziemi.
Pisząc Zambrów, mam na myśli miasto i okolicę, bez konkretnych granic, bo w tym przypadku nie jest to istotne. Ważni są ludzi i to czego dokonali. Jednym z pierwszych, którzy uznali tworzenie mapy za potrzebne był Bogdan Jerzy Nagórka. Wywodzący się ze starej rodziny Nagórków, ze wsi Nagórki Jabłoń. Postanowił podzielić się historią swojego ojca Mieczysława z okresu II wojny światowej. Siedzibę rodu Nagórków znajdziecie na naszej mapie zambrow.projektpodlasie.pl
Lektura rubryki pn. „Zambrowskie opowieści” autorstwa Wojciecha Jankowskiego, dowcipna, trochę prześmiewcza, jednak w sumie odnosząca się do spraw ważnych, spraw już historycznych, czasami bolesnych, sprowokowała i u mnie pewne skojarzenia. Chociaż dotyczą one wydarzeń mocnych, traumatycznych, spróbuję je przedstawić w konwencji przyjętej tutaj – łagodnej ironii w pewnych fragmentach, jednak z głęboką nutą tragizmu i dramatu w podtekście…
Do niedawna, podróże do obcych krajów wymagały owizowanych, ostemplowanych paszportów i innych glejtów. Obecnie, możemy sobie pobłądzić po całym świecie bez paszportowych wpisów, wypełniania zawiłych formularzy i oczekiwania na decyzje, nawet polityczne, bez opłacania, szukania „wejść” nieformalnych, przymilania się władzom różnym…
Zdarzały się jednak niegdyś zgoła inne regulowania i uwarunkowania. Oj, diametralnie inne. W moich rodzinnych pamiątkach jest taki właśnie, nietuzinkowy, nazwijmy to glejt. Miał on właśnie służyć jako dokument tożsamości, jak i dokument podróżny, powrotny…taki bardzo ogólny dokument. Wystawiony w niemieckim obozie koncentracyjnym, wyzwolonym przez amerykańską armię. Dokument niezwykły, dwujęzyczny, na nazwisko i imię mojego ojca.
Syna ziemi zambrowskiej, potomka rodu herbu NABRAM, rodu od początków piętnastego wieku tam zamieszkałego i dzielącego niełatwe losy tej ziemi i jej mieszkańców…
Przypomnijmy dla porządku fragment życiorysu ojca. Wrzesień 1939 roku, zmobilizowany w 71. Pułku Piechoty w Zambrowie, wkrótce z 12 na 13 września w bitwie pod Andrzejewem jedenastokrotnie ranny, wykradziony z niewoli, długo dobrzeje. Później pracuje zawodowo, jednak nie pozostaje bierny. Angażuje się w działalność podziemia, w Armii Krajowej. Jest dowódcą plutonu łączności, pseudonim „ Belzacki”. Uczestniczy w wielu akcjach, ale nie o tym dzisiaj…
Związana z dokumentem, nazwijmy – przygoda, rozpoczęła się 9 lutego 1944 r. obławą i w konsekwencji aresztowaniem kilku osób zaangażowanych w konspiracyjną działalność. Nie wszystkich z listy aresztowano. Niektórzy uniknęli łapanki, ale w zamian zabrano członków ich rodzin. Ojciec został aresztowany. Wszystkich przewieziono do Łomży i tam czekało ich kilkudniowe przesłuchiwanie, w siedzibie gestapo oczywiście. Z niechętnie później przekazywanych relacji ojca, wiadomo mi, że przesłuchiwał jego najpierw jeden smutny pan, ale następnego dnia (czy też nocy) dołączył drugi, z psem. Dla podtrzymania niewątpliwie miłego klimatu konwersacji. Gdy wciąż brakowało argumentów, uciekano się do sposobów bardziej skutecznych, takich jak pięści, psie zęby, taboret, pałka… Z charakteru zadawanych pytań wynikało, iż Niemcy coś wiedzą o konspiracji, jednak nie byli pewni owych wieści. Można było wysnuć wniosek, iż doniósł uprzejmie jakiś rodak, jednak niezupełnie zorientowany w materii rzeczy. Mimo głębokiego profesjonalizmu i determinacji, nie udało się przesłuchującym wycisnąć zadowalających odpowiedzi, toteż nikogo z konspiracyjnego środowiska w tym czasie nie aresztowano. Wkrótce przetransportowano ojca do Białegostoku, tam także nie wskórano wiele, nawet w SIPO (Sicherheitspolizei). Jako niezupełnie rozpoznany, jednak wrogi element, znalazł się 25 lutego 1944 r. w KL Stutthof, jako więzień polityczny z numerem 32 193. O obozowym życiu więźniów napisano już wiele, wiele…
Jesienią doczekał się następnej podróży, o wiele dłuższej i niewątpliwie bogatszej we wrażenia. Do KL Buchenwald. Tam otrzymał numer 104 868. Udało mu się przetrwać do wyzwolenia przez Amerykanów 11 kwietnia 1945 roku. I tutaj właśnie zaistniał ten dziwny dokument, o tytule„ Ausweis – Certification” w dwóch językach, niemieckim i angielskim. Dokument, który opisywał właściciela – jego podstawowe dane osobowe, jak również określał czas spędzony w niemieckiej gościnie. Był to jedyny dokument, na podstawie którego, wielokrotnie sprawdzany – w strefach aliantów i sowieckiej, przedostał się z zajętych już Niemiec, do Polski, do swej rodowej wsi, Nagórki Jabłoń. Powrócił 15 sierpnia 1945 roku.
A ważył wówczas niecałe 40 kilogramów.
Tak pokrótce przedstawia się historia owej rodzinnej pamiątki – prawie relikwii. Dokumentu ojca, sporządzonego w obozie śmierci. Dokument, będą dziedziczyć wnukowie, prawnukowie i następni… dla świadectwa prawdy o czasach zbrodni, upodlenia i pogardy. Dla przestrogi.
Bogdan Nagórka













